Çocuk ve Ergenlerde Yürütücü İşlevleri Geliştirme Teknikleri

Çocuk ve Ergenlerde Yürütücü İşlevleri Geliştirme Teknikleri: Ev ve Okul Ortamında Uygulanabilir Yaklaşımlar

Yürütücü işlevler; planlama, dikkat sürdürme, görev başlatma, çalışma belleği, dürtü kontrolü ve duygusal düzenleme gibi üst düzey zihinsel süreçlerin genel adıdır. Bu beceriler, çocuğun yalnızca ne yapacağını bilmesini değil, bunu zamanında ve uygun biçimde gerçekleştirmesini sağlar. Araştırmalar, yürütücü işlevleri güçlü çocukların akademik başarılarının daha yüksek, sosyal ilişkilerinin daha dengeli ve duygusal düzenleme kapasitelerinin daha gelişmiş olduğunu göstermektedir (Diamond, 2013; Zelazo & Carlson, 2012).
Aşağıda yer alan uygulamalar, ailelerin ve eğitimcilerin günlük yaşamda kolaylıkla uyarlayabileceği, klinik olarak etkili yöntemlerdir.

1. Rutin Tabloları ile Planlama

Uygulama şekli:
Çocuğunuzla birlikte yalnızca bir zaman dilimine (örneğin sabah hazırlanma, ödev yapma veya uyku öncesi) ait bir rutin tablosu oluşturulur. Her adım, somut ve gözlenebilir biçimde yazılır: “Diş fırçala, çantayı hazırla, kahvaltı yap, kapıdan çık.” Çocuk her adımı tamamladığında bir kutucuğu işaretleyebilir veya çıkartma yapıştırabilir. Tablo çocuğun görebileceği sabit bir yere asılır ve düzenli olarak gözden geçirilir.

Bu yöntem planlama, görev sıralama ve zaman yönetimi becerilerini destekler. Özellikle sabah geç kalma, ödev başlatmada zorlanma veya günlük görevleri unutma gibi durumlarda oldukça etkilidir. Dawson ve Guare (2018), yürütücü işlevleri zayıf çocuklarda görsel yapılandırmaların içsel becerilerin gelişimini desteklediğini vurgular.

2. Oyunlarla Dikkat ve Dürtü Kontrolü

Simon Says (Öğretmen Diyor ki...)

Uygulama şekli:
Bir lider “Öğretmen diyor ki ellerini kaldır.” dediğinde çocuklar hareketi yapar; ancak yalnızca “ellerini kaldır” dendiğinde yani cümlenin başına ‘Öğretmen diyor ki..’ eklenmediğinde hareketin yapılmaması beklenir. Bu oyun, seçici dikkat, dürtü kontrolü ve çalışma belleği becerilerini güçlendirir. Aceleci davranışlar veya grup kurallarına uymakta zorlanma gibi durumlarda etkilidir.

Kırmızı Işık – Yeşil Işık

Uygulama şekli:
Lider “Yeşil ışık!” dediğinde çocuklar hareket eder, “Kırmızı ışık!” dendiğinde tamamen durur. Küçük yaşlarda oyundan elemek yerine “yeniden dene” fırsatı tanımak, özdenetim becerisinin gelişimi açısından daha işlevseldir.

Bu oyunlar, çocukların özdenetim, beklemeyi öğrenme ve kurallara uyma becerilerini destekler. Diamond (2013), bu tür hareketli özdenetim oyunlarının okul öncesi dönemde hem dikkat süresini hem de davranış kontrolünü artırdığını belirtmiştir.

3. Görevleri Küçük Parçalara Bölmek

Uygulama şekli:
Büyük bir ödevi veya uzun bir projeyi küçük ve tamamlanabilir adımlara ayırmak, çocuğun görevi yönetilebilir hâle getirmesine yardımcı olur. Örneğin, “Kitabın ilk üç sayfasını oku, iki soruyu çöz, ardından beş dakika mola ver.” biçiminde bölünmüş bir plan yapılabilir.
Bu yöntem planlama, görev tamamlama ve zamanı yönetme becerilerini destekler; özellikle erteleme eğilimi veya yarım bırakılan ödevler gibi durumlarda etkilidir. Barkley (2012), görevin küçük parçalara ayrılmasının yürütücü yükü azalttığını ve çocuğun motivasyonunu sürdürdüğünü belirtmektedir.

4. Duyguları İsimlendirme ve Düzenleme

Uygulama şekli:
Küçük çocuklarla çalışırken duygu kartlarından yararlanılabilir. “Şu an hangi kart sana benziyor?” sorusu duygusal farkındalığı artırır. Daha büyük çocuklarda “Bugün seni en çok zorlayan duygu neydi?” gibi günlük tutma etkinlikleri kullanılabilir. Bu yaklaşım, öfke nöbetleri, kaygıyı ifade edememe veya iletişim kopukluğu gibi sorunlarda etkilidir.
Zelazo ve Carlson (2012), duygusal yürütücü işlevlerin erken çocuklukta desteklenmesinin ilerleyen yaşlarda stresle başa çıkma ve sosyal uyum kapasitesini artırdığını vurgulamıştır.

5. Yaşa Uygun Sorumluluk Vermek

Uygulama şekli:
Küçük yaşlarda çocuğun oyuncaklarını toplaması veya sofraya peçete koyması, orta yaşlarda kendi odasını düzenlemesi, ergenlikte ise haftalık alışveriş listesi hazırlaması gibi görevler verilebilir. Bu uygulama sorumluluk bilinci, planlı davranma ve özgüven gelişimini destekler.
Norcross ve Lambert (2018), terapötik değişimin yalnızca seans içinde değil, günlük yaşamda sürdürülebilir davranışlara dönüştüğünde kalıcı hâle geldiğini belirtir.

Yürütücü işlevler, çocuk ve ergenlerin bilişsel, duygusal ve sosyal gelişiminde merkezi bir rol oynar. Bu beceriler güçlü olduğunda çocuk planlama yapabilir, dikkatini sürdürebilir, duygularını yönetebilir ve hedefe yönelik davranışlarını organize edebilir.
Ev ve okul ortamında uygulanabilecek yapılandırılmış ama eğlenceli etkinlikler, çocukların kendi davranışlarını düzenleme becerisini güçlendirir. Düzenli tekrar ve tutarlılık, bu sürecin en önemli anahtarıdır.
Ebeveynler ve öğretmenler, küçük adımlarla başlasa bile bu uygulamaları sürdürülebilir hâle getirdiklerinde, çocuğun özdenetim kapasitesi kalıcı biçimde gelişir.

Kaynakça

· Barkley, R. A. (2012). Executive Functions: What They Are, How They Work, and Why They Evolved. Guilford Press.

· Child Mind Institute. (2023). Executive Function: How to Help Your Child Improve.

· Dawson, P., & Guare, R. (2018). Executive Skills in Children and Adolescents: A Practical Guide to Assessment and Intervention (3rd ed.). Guilford Publications.

· Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168.

· Norcross, J. C., & Lambert, M. J. (2018). Psychotherapy Relationships That Work III. Oxford University Press.

· Zelazo, P. D., & Carlson, S. M. (2012). Hot and cool executive function in childhood and adolescence: Development and plasticity. Child Development Perspectives, 6(4), 354–360.